درس تفسیر شماره سی و ششم
وَ لَوْ أَنَّهُمْ ءَامَنُوا وَ اتَّقَوْا لَمَثُوبَةٌ مِّنْ عِندِ اللَّهِ خَيرٌ لَّوْ كانُوا يَعْلَمُونَ(103)
و اگر آنها ايمان مي آوردند و پرهيزكاري پيشه مي كردند پاداشي كه نزد خداوند بود براي آنان بهتر بود ،
نکات قبل استفاده از این آیه:
1- تقوی تنها به معنای پرهیز از بدی ها نیست ،بلکه به معنای مراقبت و تحفظ در باره ی خوبی ها هست .مثلا در جمله ی ،و(اتقوالنار) به معنی حفاظت و خود نگهداری از آتش ،ودر جمله ی (اتقوالله)به معنی مراقبت در باره ی اوامر و نواهی الهی است . چنانکه در آیه( اتقوالله و...الارحام )
یعنی نسبت به فامیل و خویشان تحفظ داشته باش.
امام صادق علیه السلام در جواب سئوال از تقوا فرمودند:
تقوا همچون مراقبت هنگام عبور از منطقه تیغ زار و پرخار و خاشاک است.
2- ایمان به تنها ئی کافی نیست تقوا و مراقبت لازم است .(آمنوا و اتقوا)
3-پاداش های الهی ،از هر چیز بهتر است
يَأَيُّهَا الَّذِينَ ءَامَنُوا لا تَقُولُوا رَاعِنَا وَ قُولُوا انظرْنَا وَ اسمَعُوا وَ لِلْكافِرِينَ عَذَابٌ أَلِيمٌ(104)
ترجمه : - و اگر آنها ايمان مي آوردند و پرهيزكاري پيشه مي كردند پاداشي كه نزد خداوند بود براي آنان بهتر بود ، اگر آگاهي داشتند - اي افراد با ايمان ( هنگامي كه از پيغمبر تقاضاي مهلت براي درك آيات قرآن مي كنيد ) نگوئيد راعنا بلكه بگوئيد انظرنا ( زيرا كلمه اول هم به معني ما را مهلت بده و هم بمعني ما را تحميق كن مي باشد و دستاويزي براي دشمنان است ) و آنچه به شما دستور داده مي شود بشنويد و براي كافران ( و استهزاء كنندگان ) عذاب دردناكي است .
شان نزول :
ابن عباس مفسر معروف نقل مي كند : مسلمانان صدر اسلام هنگامي كه پيامبر (صلي الله عليه وآله وسلّم) مشغول سخن گفتن بود و بيان آيات و احكام الهي مي كرد گاهي از او مي خواستند كمي با تاني سخن بگويد تا بتوانند مطالب را خوب درك كنند ، و سؤالات و خواسته هاي خود را نيز مطرح نمايند ، براي اين درخواست جمله راعنا كه از ماده الرعي به معني مهلت دادن است به كار مي بردند .
ولي يهود همين كلمه راعنا را از ماده الرعونه كه به معني كودني و حماقت است استعمال مي كردند ( در صورت اول مفهومش اين است به ما مهلت بده ولي در صورت دوم اين است كه ما را تحميق كن ! ) .
در اينجا براي يهود دستاويزي پيدا شده بود كه با استفاده از همان جمله اي كه مسلمانان مي گفتند ، پيامبر يا مسلمانان را استهزاء كنند .
نخستين آيه فوق نازل شد و براي جلوگيري از اين سوء استفاده به مؤمنان دستور داد به جاي جمله راعنا ، جمله انظرنا را به كار برند كه همان مفهوم را مي رساند ، و دستاويزي براي دشمن لجوج نيست .
بعضي ديگر از مفسران گفته اند كه جمله راعنا در لغت يهود يكنوع دشنام بود و مفهومش اين بود بشنو كه هرگز نشنوي اين جمله را تكرار مي كردند و مي خنديدند ! .
بعضي از مفسران نيز نقل كرده اند كه يهود به جاي راعنا ، راعينا مي گفتند كه معنيش چوپان ما است ، و پيامبر اسلام (صلي الله عليه وآله وسلّم) را مخاطب قرار مي دادند و از اين راه استهزا مي كردند اين شان نزولها با هم تضادي ندارد و ممكن است همه صحيح باشد .
نکات مورد استفاده از این آیه:
1-در بيش از 80 مورد از قرآن مجيد اين جمله افتخار آميز و روح پرور( یا ایها الذین آمنوا) ديده مي شود ، واین آيه اولین آيه اي است كه با اين خطاب در آن برخورد مي كنيم : جالب اينكه اين تعبير منحصرا در آياتي است كه در مدينه نازل شده و در آيات مكي اثري از آن نيست ، شايد به اين دليل كه با هجرت پيامبر (صلي الله عليه وآله وسلّم) به مدينه وضع مسلمانان تثبيت شد و به صورت يك جمعيت ثابت و صاحب نفوذ در آمدند و از پراكندگي نجات يافتند ، لذا خداوند آنها را با جمله يا ايها الذين آمنوا مخاطب قرار داده است .
2- نكته زیبائی که جمله( یا ایها الذین آمنوا)در بر دارد این است که اکنون كه شما ايمان آورده ايد ، و در برابر حق تسليم شده ايد ، و با خداي خود پيمان اطاعت بسته ايد ، بايد به دنبال اين پيمان ، به دستورهائي كه پشت سر اين جمله مي آيد عمل كنيد ، و به تعبير ديگر ايمان شما ايجاب مي كند كه اين دستورات را به كار بنديد .
3-در بسياري از كتب اسلامي ، از جمله منابع اهل تسنن ، از پيامبر (صلي الله عليه وآله وسلّم) چنين نقل شده است كه فرمود : ما انزل الله آية فيها يا ايها الذين آمنوا ، الا و علي (عليه السلام) راسها و اميرها : خداوند در هيچ موردي از قرآن آيه اي كه يا ايها الذين آمنوا در آن باشد نازل نكرده مگر آنكه علي (عليه السلام) رئيس آن و امير آن است .
4-از اين آيه به خوبي استفاده مي شود كه مسلمانان بايد در برنامه هاي خود مراقب باشند كه هرگز بهانه به دست دشمن ندهند ، حتي از يك جمله كوتاه یا يك كلمه مشترك كه ممكن است دشمن از آن معني ديگري قصد كند و به تضعيف روحيه مؤمنان بپردازد پرهيز كنند ،
5- وقتی امکان استفاده ازکلمات و جملات دیگری وجود دارد چه لزومي دارد انسان جمله اي را به كار برد كه قابل تحريف و سخريه دشمن باشد
6-وقتي اسلام تا اين اندازه اجازه نمي دهد حتی با کلمات ما بهانه به دست دشمنان داده شود ، تكليف مسلمانان در مسائل بزرگتر و بزرگترمانند بعضی از اعمال ما روشن است.
7- هم اكنون گاهي اعمالي از ما سر مي زند كه از سوي دشمنان داخلي ، يا محافل بين المللي سبب تفسيرهاي سوء و بهره گيري بلندگوهاي تبليغاتي آنان مي شود ، وظيفه ما اين است كه از اين كارها جدا بپرهيزيم و بي جهت بهانه به دست اين مفسدان داخلي و خارجي ندهيم .
8- نكته قابل توجه این است كه جمله راعنا يكنوع تعبير غير مؤدبانه است ، زيرا راعنا از ماده مراعات ( باب مفاعله ) است و مفهومش اين مي باشد تو ما را مراعات كن ، تا ما هم تو را مراعات كنيم و چون اين تعبير ( علاوه بر سوء استفاده هائي كه يهود از آن مي كردند )دور از ادب بوده است قرآن مسلمانان را از آن نهي كرده .
9- اگر دیگران را سفارش به مراعات ادب می کنیم ؟باید ابتداا خودمان در سخن با مردم،رعایت ادب رابکنیم يَأَيُّهَا الَّذِينَ ءَامَنُوا)خطاب محترمانه است
10-اگر از چیزی نهی شود بهتر است جایگزین مناسب آن معرفی شود. لا تَقُولُوا رَاعِنَا وَ قُولُوا انظرْنَا
مَّا يَوَدُّ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ وَ لا المُْشرِكِينَ أَن يُنزَّلَ عَلَيْكم مِّنْ خَير مِّن رَّبِّكمْ وَ اللَّهُ يخْتَص بِرَحْمَتِهِ مَن يَشاءُ وَ اللَّهُ ذُو الْفَضلِ الْعَظِيمِ(105)
- كافران اهل كتاب ، و هم چنين مشركان ، دوست نمي دارند خير و بركتي از ناحيه خداوند بر شما نازل گردد ، در حالي كه خداوند رحمت خود را به هر كس بخواهد اختصاص مي دهد ، و خداوند صاحب فضل بزرگي است .
نکات مورد استفاده از این آیه:
1-این آيه پرده از كينه توزي و عداوت گروه مشركان و گروه اهل كتاب نسبت به مؤمنان برداشته مي گويد : كافران اهل كتاب و همچنين مشركان دوست ندارند خير و بركتي از سوي خدا بر شما نازل گردد ( ما يود الذين كفروا من اهل الكتاب و لا المشركين ان ينزل عليكم من خير من ربكم ) .
2-اين تنها آرزوئي بيش از طرف آنها نيست زيرا خداوند رحمت و خير و بركت خويش را به هر كس بخواهد اختصاص مي دهد ( و الله يختص برحمته من يشاء ) . و خداوند داري بخشش و فضل عظيم است ( و الله ذوا الفضل العظيم ) .
3-دشمنان از شدت كينه توزي و حسادت حاضر نبودند اين افتخار و موهبت را بر مسلمانان ببينند كه پيامبري بزرگ ، صاحب يك كتاب آسماني با عظمت از سوي خداوند بر آنها مبعوث گردد ، ولي مگر مي توان جلو فضل و رحمت خدا را گرفت ؟ !
4-اراده ی قلبی و روحیه باطنی دشمن را بشناسید و هرگز به آنان تمایل پیدا نکنید(مَّا يَوَدُّ)
5- خیر رسانی از اختیارات و شئون ربوبیت پروردگارمتعال است(خَير مِّن رَّبِّكمْ)
6-توکل به خدا کنید و از کینه و حسادت دشمن نهراسید(وَ اللَّهُ يخْتَص)
7-حسادت حسودهیچ اثری در اراده ی لطف خداوند ندارد(مَن يَشاءُ)
8-فضل و رحمت و هدایت خداوند ،شامل همه اقوام وملل میشودو اختصاصی به بنی اسرائیل و گروه خاصی ندارد.
(وَ اللَّهُ ذُو الْفَضلِ الْعَظِيمِ)